Ngừng đào khi đang ở dưới hố
Tôi từng có một buổi chiều ngồi bất động trước màn hình máy tính suốt bốn tiếng đồng hồ, mắt dán chặt vào những con số màu đỏ quạch đang nhấp nháy trên biểu đồ giao dịch. Tài khoản của tôi vừa bốc hơi một khoản tiền rất lớn chỉ sau một cú giật mạnh của thị trường.
Cảm giác lúc đó thật sự khó tả: lồng ngực thắt lại, tai lùng bùng, và toàn bộ cơ thể bị bao trùm bởi một cơn hoảng loạn nghẹt thở. Nhưng điều đáng sợ nhất không phải là số tiền đã mất. Điều đáng sợ nhất là ngón tay tôi khi ấy cứ liên tục run rẩy đặt trên chuột máy tính, bản năng thôi thúc tôi muốn nạp thêm tiền vào ngay lập tức, muốn vào thêm một lệnh thật lớn với đòn bẩy cao hơn để “gỡ” lại những gì vừa vuột mất.
Trong đầu tôi khi ấy chỉ vang lên một giọng nói gấp gáp: Phải làm gì đó ngay. Không thể ngồi nhìn thế này được. Làm gì cũng được, miễn là không được đứng yên!
Đó là tâm lý chung của hầu hết chúng ta khi rơi vào khủng hoảng: Dù là sập tiệm trong kinh doanh, đổ vỡ trong một mối quan hệ, hay kiệt quệ về tài chính — phản xạ đầu tiên của con người luôn là vùng vẫy. Bởi vì trong tâm thức, đứng yên nghe như một sự đầu hàng nhục nhã. Nó giống như việc ngồi trơ mắt nhìn nhà mình cháy mà không chịu đi múc nước.
Thế nhưng, có một quy luật nghiệt ngã mà những vũng lầy hay đầm lầy ven sông đều biết rất rõ: Càng vùng vẫy hoảng loạn, cơ thể càng chìm nhanh.
Trong Kinh Dịch có một quẻ mang tên Khảm Vi Thủy (hay còn gọi là Thuần Khảm) — quẻ số 29, và là một trong “tứ đại hung quẻ” nổi tiếng nhất.
Cấu trúc của quẻ Khảm vẽ nên một khung cảnh ngột ngạt: Trên là Khảm (Nước sâu, hiểm trở), dưới lại là Khảm (Vực thẳm, cạm bẫy). Hiểm nguy trùng điệp, hố sâu nối tiếp hố sâu. Người rơi vào quẻ Khảm giống như một kẻ sẩy chân rớt xuống đáy vực thẳm — nhìn lên trên thì không với tới miệng hố, nhìn xuống dưới thì chân vẫn chới với chưa chạm tới đáy cứng. Nó mô phỏng trạng thái cùng cực của sự bế tắc, gian truân và bất an trong đời người.
Thế nhưng, điều khiến quẻ Khảm trở thành một kiệt tác triết học của sự sinh tồn lại nằm ở chỗ: Nó không hề dạy ta những chiêu trò hào nhoáng để vội vã trèo ra khỏi đáy vực. Nó dạy ta một bài học ngược đời nhưng cứu mạng: Nghệ thuật sống sót khi đang ở dưới đáy vực.
Nếu nhìn vào hình vẽ của quẻ Khảm, ta sẽ thấy một cấu trúc rất kỳ lạ: Một vạch Dương duy nhất (nét liền) nằm kẹp chặt ở chính giữa hai vạch Âm (nét đứt).
Hai vạch Âm bên ngoài tượng trưng cho bóng tối, sự trắc trở, nghịch cảnh bủa vây bốn phía. Nhưng vạch Dương ở giữa chính là đốm sáng của sự tỉnh thức, là sinh khí, là sự định tĩnh bên trong tâm hồn. Đốm sáng nhỏ nhoi ấy là thứ duy nhất giữ cho bạn không bị dòng nước xoáy nuốt chửng hoàn toàn.
Kinh Dịch có một câu đúc kết về đạo của quẻ này: “Tập hiểm, tâm bất hiểm.” Nghĩa là: Thân thể dù đang ở trong muôn trùng hiểm ác, nhưng tâm trí tuyệt đối không được hoảng loạn.
Nước trong tự nhiên khi chảy xuống vực sâu hay tràn vào những chỗ trũng, nó không bao giờ vùng vẫy chống lại vách đá. Gặp vách đá cản đường, nước dừng lại; gặp chỗ hố sâu, nước điềm tĩnh tích tụ, chờ cho mặt nước dâng đầy tự nhiên rồi mới êm ả chảy tràn qua gờ đá mà đi tiếp. Nước không đối đầu với hiểm trở bằng sự hung hãn; nước sinh tồn bằng sự mềm mại, nhẫn nại và nương theo địa hình.
Tôi nhớ mãi buổi chiều cay đắng năm ấy, khi ngón tay tôi đang chực bấm lệnh để gỡ gạc, một người anh đi trước trong nghề đã gọi điện cho tôi. Nghe giọng tôi lạc đi vì hoảng loạn, anh chỉ nói đúng một câu ngắn ngủn:
“Bình tĩnh lại. Bây giờ em không cần làm thêm bất kỳ điều gì hết. Việc duy nhất em phải làm lúc này là: Ngồi yên để không mất thêm.”
Câu nói đó thoạt nghe tưởng chừng rất đơn giản, nhưng tôi đã phải mất trọn vẹn ba ngày trời vật lộn với bản thân mới thực sự làm theo được.
Ngồi yên nhìn vào khoản lỗ. Tắt app, gấp máy tính lại. Chấp nhận sự thật trần trụi rằng mình đã phán đoán sai, mình đã thất bại. Cảm giác ngồi yên không hành động lúc đó đau đớn như bị dao cứa vào lòng tự ái. Nhưng chính sự “bất động” ấy đã cứu tôi không đốt nốt phần tài sản còn lại vào một canh bạc mù quáng.
Khi rơi xuống hố sâu, điều nguy hiểm nhất không phải là cái hố. Điều nguy hiểm nhất là hai con quái vật tâm lý luôn chực chờ cướp lấy chiếc xẻng để đào sâu thêm:
Thứ nhất là sự cay cú. Đó là cái tôi bị tổn thương gào thét: “Mình không thể thua ngớ ngẩn như thế này được!”. Sự cay cú khiến con người ta mù quáng, sẵn sàng vay mượn thêm, đánh cược lớn hơn để gỡ gạc thể diện trong chớp mắt. Nó xóa sạch hoàn toàn khả năng quan sát và lý trí tỉnh táo.
Thứ hai là ảo tưởng về sức mạnh của sự vùng vẫy. Ta tin rằng chỉ cần mình nỗ lực hơn, vất vả hơn, gọi thêm vài cuộc điện thoại, hạ giá thêm vài phần trăm, nhận bừa một vài công việc chắp vá… là mình sẽ thoát khỏi khó khăn. Nhưng đó chỉ là những hành động để xoa dịu nỗi sợ hãi tạm thời. Nó ngụy trang dưới danh nghĩa “tôi đang cố gắng”, trong khi thực chất chỉ đang vắt kiệt những giọt năng lượng cuối cùng của bạn.
Hành động để thoát ra thực sự khác hoàn toàn với hành động để đỡ hoảng.
Hành động để thoát thực sự luôn bắt đầu bằng sự tĩnh lặng: Dừng lại, chấp nhận hiện thực, cắt lỗ dứt khoát, thu nhỏ quy mô, bảo toàn năng lượng còn sót lại, và kiên nhẫn đợi một điểm tựa vững chắc xuất hiện dưới chân để mượn lực bước lên.
Trong Hán tự, chữ Khảm (坎) được ghép từ bộ Thổ (đất) và chữ Khiếm (khuyết, thiếu). Khảm bản chất là một vùng đất bị khuyết lõm sâu xuống, một chỗ trũng tự nhiên của địa hình đời người.
Cuộc sống không bao giờ là một đường thẳng bằng phẳng hay một đà tăng trưởng vô tận. Sẽ có những mùa xuân rực rỡ, nhưng chắc chắn cũng sẽ có những khúc sông hiểm trở của quẻ Khảm. Đó là quy luật tất yếu của tự nhiên, không phải lỗi của bạn, và cũng chẳng phải là một bản án tuyệt mệnh.
Cái hố không có lỗi. Đáy vực không phải kẻ thù của bạn — chừng nào bạn chịu buông cái xẻng xuống.
Đáy vực thật ra là nơi trần trụi và thành thật nhất của cuộc đời. Ở đó, mọi lớp vỏ bọc hào nhoáng của danh vọng, tiền tài hay sĩ diện đều bị lột sạch. Bạn buộc phải đối diện với chính mình ở trạng thái nguyên sơ nhất. Và cũng chính từ nơi đáy sâu ấy, nếu bạn giữ được đốm sáng định tĩnh ở giữa tim (vạch Dương), bạn sẽ rèn giũa được một thứ nội lực thâm trầm mà không một trường lớp hay ngày tháng êm ấm nào có thể dạy được.
Sức bền lớn nhất của một con người không nằm ở việc anh ta chịu đựng được bao nhiêu đòn roi. Sức bền lớn nhất nằm ở khả năng can đảm không làm gì thêm khi mọi thứ chung quanh đang chao đảo sụp đổ.
Nếu hôm nay bạn đang thấy mình rơi xuống một hố sâu nào đó của cuộc đời — tài chính kiệt quệ, dự án bế tắc, hay lòng người đổi thay — xin bạn nhớ lấy một điều:
Việc đầu tiên bạn cần làm không phải là cuống cuồng tìm cách trèo lên.
Việc đầu tiên, dũng cảm nhất và cứu mạng nhất: Hãy bỏ chiếc xẻng trên tay xuống.
Bớt Tối là chỗ mình chép lại những gì học được từ sách, từ chuyện xưa, từ cuộc sống. Không phải để dạy ai — chỉ để nhớ, và có ai đó cùng nghĩ với mình.
