Rực rỡ mà rỗng ruột thì cháy nhanh tắt nhanh
Cách đây vài năm, tôi từng có dịp chứng kiến một đêm lửa trại bên bờ suối ở vùng núi Tây Bắc.
Đêm đó, mấy người bạn trẻ đi cùng nhóm vì quá hào hứng muốn chụp những bức ảnh thật đẹp, đã gom hết toàn bộ những cành củi khô, lá thông và những bó rơm rạ xung quanh chất thành một đống cao quá đầu người rồi châm lửa.
Chỉ sau vài giây, ngọn lửa bùng lên dữ dội. Lửa đỏ rực soi sáng cả một góc rừng tăm tối, tiếng củi nổ lách tách vang rền, tàn lửa bay mù mịt lên bầu trời đêm. Mọi người reo hò, vỗ tay, tranh nhau đứng sát mép lửa để tạo dáng, gương mặt ai nấy đều bừng sáng rạng rỡ dưới ánh hào quang chói lọi. Đó thực sự là một khung cảnh ngoạn mục.
Thế nhưng, khoảnh khắc rực rỡ ấy chỉ kéo dài được vỏn vẹn chừng mười lăm phút.
Bởi vì toàn bộ đống rơm rạ và cành củi vụn ấy cháy quá nhanh. Khi ngọn lửa đã nuốt trọn những chiếc lá khô cuối cùng, nó bỗng chốc xẹp xuống với một tốc độ kinh hoàng. Khói đen mù mịt bốc lên cay xè mắt, tro tàn bay lả tả trong gió lạnh, và màn đêm u tối của núi rừng lại nuốt chửng lấy tất cả. Xung quanh đống lửa lúc này chỉ còn lại một bãi tro nguội lạnh, không một hơi ấm nào còn sót lại để sưởi ấm cho những đôi bàn tay đang run rẩy vì sương đêm.
Cùng lúc đó, ở một góc lều bên cạnh, người bác lớn tuổi dẫn đường chỉ lẳng lặng chụm ba thanh gỗ lim đặc ruột vào một góc bếp đá nhỏ. Lửa của bác không bốc cao, không reo hò ầm ĩ, chỉ là những đốm than đỏ hồng âm ỉ tỏa ra một luồng nhiệt nồng ấm, đều đặn suốt từ nửa đêm cho đến tận lúc bình minh ló rạng.
Hình ảnh tương phản giữa đống lửa rơm bùng cháy dữ dội và những thanh củi đặc âm ỉ qua đêm ấy cứ ám ảnh tôi mãi.
Và sau này, khi đọc sâu vào Kinh Dịch, tôi mới giật mình nhận ra: Cổ nhân từ hàng ngàn năm trước đã gói trọn toàn bộ quy luật sinh tồn nghiệt ngã này vào trong một quẻ mang tên Ly Vi Hỏa.
Trong cấu trúc sáu mươi tư quẻ của Kinh Dịch, quẻ thứ 30 là Thuần Ly (Ly Vi Hỏa — hai quẻ Ly chồng lên nhau). Đây là quẻ tượng trưng cho Lửa, cho Mặt Trời, cho sự văn minh, rực rỡ, huy hoàng và sự phô diễn cái đẹp ra ngoài thế giới.
Đặc biệt, quẻ Ly là quẻ cuối cùng khép lại Thượng Kinh (ba mươi quẻ đầu tiên nói về đạo của Trời Đất và quy luật sinh hóa tự nhiên). Và nó nằm ngay sau quẻ số 29 — Khảm Vi Thủy (nước sâu, vực thẳm, cạm bẫy và tăm tối).
Sự sắp đặt ấy chứa đựng một triết lý vô cùng thâm thúy: Sau khi con người đã trải qua muôn vàn gian nan, trắc trở nơi đáy vực tăm tối của quẻ Khảm, ta sẽ tự nhiên bước vào chu kỳ của quẻ Ly — khao khát được nhìn thấy ánh sáng, khao khát được tỏa sáng, được thế giới công nhận và tán dương.
Thế nhưng, chính ở thời khắc rực rỡ nhất của đỉnh cao, quẻ Ly lại đưa ra một lời cảnh báo lạnh người về sự mong manh của sự sống.
Nếu nhìn vào hình vẽ của một quẻ Ly đơn (☲), ta sẽ thấy một cấu trúc rất kỳ lạ: Hai vạch Dương cứng cáp (nét liền) nằm ở phía trên và phía dưới, bao bọc lấy một vạch Âm mềm yếu, trống rỗng (nét đứt) ở chính giữa.
Đó chính là bức chân dung chân thực nhất của một ngọn lửa: Bên ngoài thì sáng chói lòa, phát ra nhiệt lượng ngút ngàn khiến ai nhìn vào cũng phải choáng ngợp; nhưng sâu bên trong lõi ngọn lửa thực chất lại là một khoảng chân không rỗng tuếch. Lửa không có thực thể cứng đặc. Bản chất của ngọn lửa là rỗng ruột.
Chính vì rỗng ruột, nên chữ “Ly” (離) trong tiếng Hán cổ còn mang một ý nghĩa rất đặc biệt: Lệ (麗 / 附麗) — nghĩa là bám vào, nương tựa vào một vật khác.
Trong tự nhiên, Đất có thể tự đứng vững, Nước có thể tự chảy, Đá có thể tự nằm trơ trọi qua ngàn năm. Nhưng Lửa là thứ duy nhất không bao giờ có thể tự tồn tại độc lập. Một ngọn lửa muốn bùng cháy và tỏa sáng, nó bắt buộc phải “bám nương” vào một thứ vật chất khác: nó phải bám vào củi, vào than, vào nến, hoặc vào dầu.
Không có củi, ngọn lửa dù có rực rỡ và kiêu hãnh đến đâu cũng sẽ lập tức tan biến vào hư vô chỉ trong một cái chớp mắt.
Bản chất của ngọn lửa là một “con thú đói” vĩnh viễn không bao giờ biết no.
Ngọn lửa càng cháy lớn, nó nuốt chửng nhiên liệu càng nhanh. Ngọn lửa càng bốc cao, cái giá để duy trì ánh sáng của nó càng trở nên đắt đỏ.
Kinh Dịch chỉ ra một điểm mù nhận thức chí mạng của con người khi bước vào thời kỳ của quẻ Ly: Chúng ta thường có xu hướng nhầm lẫn giữa “sự chú ý” và “sự tồn tại”.
Ta nhìn thấy ánh sáng, ta nhìn thấy những lời tung hô, ta nhìn thấy hàng ngàn ánh mắt đang đổ dồn về phía mình — và ta lầm tưởng rằng ánh hào quang đó chính là thực lực, là sinh mệnh bền vững của bản thân. Nhưng ánh sáng thực chất chỉ là một sản phẩm phụ của quá trình tiêu hao nhiên liệu. Cái thực sự quyết định ngọn lửa có thể cháy được bao lâu không nằm ở chiều cao của ngọn lửa, mà nằm ở độ dày và độ chắc của những khúc củi đang âm thầm nằm dưới đáy bếp.
Có một vòng tuần hoàn lành mạnh mà Kinh Dịch gọi là đạo “Thuận Lệ”: Bạn có những khúc củi tốt (nội lực, sản phẩm thực chất, giá trị cốt lõi, chiều sâu chuyên môn). Bạn châm lên một ngọn lửa (truyền thông, danh tiếng, thương hiệu, sự hiện diện). Ngọn lửa ấy tỏa sáng, thu hút sự chú ý của mọi người và mang về doanh thu, sự tin cậy. Nhưng người khôn ngoan không bao giờ dùng ánh sáng ấy để say sưa nhảy múa; họ dùng nguồn năng lượng ấy để tiếp tục gom thêm những khúc củi chắc đặc hơn, tái đầu tư vào chất lượng bên trong, để ngọn lửa có thể cháy bền bỉ qua năm tháng.
Thế nhưng, bi kịch của thời đại hôm nay là hầu hết mọi người đều đang rơi vào một “vòng tuần hoàn phá hủy”: Lấy củi rác để đốt một ngọn lửa thật to.
Chúng ta sống trong một thời đại tôn sùng sự hào nhoáng bề nổi. Người ta dạy nhau cách làm thương hiệu cá nhân trước khi có một kỹ năng thực sự vững vàng. Người ta dạy các doanh nghiệp cách “growth hacking”, cách chạy quảng cáo thổi phồng hình ảnh, thuê những văn phòng lộng lẫy và tung ra những thông cáo báo chí hoành tráng trước khi sản phẩm thực sự hoàn thiện.
Họ vay mượn hào quang của tương lai để đốt cháy danh tiếng nhanh hơn tốc độ họ tích lũy giá trị thật.
Họ gọi đó là “nắm bắt cơ hội”, là “bùng nổ truyền thông”. Nhưng trong ngôn ngữ của Kinh Dịch, đó là trạng thái “Ly mất Lệ” — ngọn lửa đang bốc cao ngút trời nhưng bên dưới hoàn toàn cạn kiệt củi khô để bám vào.
Và kết cục thì chúng ta đã chứng kiến không biết bao nhiêu lần: Những startup từng được định giá hàng trăm triệu đô la bỗng chốc phá sản trong một đêm vì sản phẩm bên trong rỗng tuếch. Những hiện tượng mạng xã hội từng có hàng triệu người theo dõi, được săn đón khắp nơi, rồi bỗng biến mất không một dấu vết sau một biến cố nhỏ. Những con người từng đứng trên đỉnh cao danh vọng, được tung hô như những bậc thầy, nhưng khi tấm màn nhung hạ xuống, người ta mới bàng hoàng nhận ra bên trong họ chẳng có gì ngoài sự trống rỗng và những chiêu trò chắp vá.
Ngọn lửa của họ tắt không phải vì có ai đó dập tắt nó. Nó tắt đơn giản là vì củi rơm đã cháy hết, và bên dưới đáy bếp không hề có lấy một thanh than hồng nào để giữ nhiệt.
Trong công việc và cuộc sống của chính mình, tôi cũng đã không ít lần tự giật mình sợ hãi khi nhìn lại bản thân.
Đã có những giai đoạn, tôi thấy mình bị cuốn vào vòng xoáy của sự phô diễn. Tôi bận tâm đến việc làm sao để các bài viết có nhiều lượt tương tác, làm sao để hình ảnh của mình trên mạng xã hội trông thật điềm đạm và thấu suốt, làm sao để các dự án trông thật quy mô và ấn tượng trong mắt đối tác.
Mỗi cái like, mỗi lời khen ngợi, mỗi lời mời hợp tác xuất hiện giống như một que củi khô ném vào ngọn lửa danh vọng của tôi. Nó khiến tôi có cảm giác mình đang tiến lên rất nhanh, mình đang thành công rực rỡ.
Nhưng có những đêm khuya ngồi lại một mình đối diện với trang giấy trắng, tôi bỗng thấy một nỗi bất an buốt lạnh dâng lên trong lồng ngực.
Tôi tự hỏi: Nếu ngày mai toàn bộ những lời khen ngợi kia biến mất, nếu mạng xã hội sập xuống, nếu không còn ai chú ý đến mình nữa — thì bên trong mình thực sự còn lại điều gì?
Mình đang dành bao nhiêu phần trăm thời gian mỗi ngày để “đốt lửa” (viết lách, làm hình ảnh, xuất hiện, nói những điều hay ho), và mình đang dành bao nhiêu phần trăm thời gian để âm thầm “gom củi” (đọc sách sâu, rèn luyện tay nghề, tu dưỡng đạo đức, đối diện với những yếu kém bên trong)?
Nếu tốc độ đốt lửa của bạn nhanh hơn tốc độ bạn gom củi, thì sự sụp đổ chỉ còn là vấn đề thời gian. Đó không phải là một lời đe dọa, đó là một định luật vật lý và đạo lý của vũ trụ.
Kinh Dịch vẽ quẻ Ly với hai vạch Dương bọc lấy một vạch Âm — bên ngoài chói chang, bên trong rỗng ruột — không phải là để bảo chúng ta hãy dập tắt ngọn lửa của mình và chui vào trong bóng tối sống một đời hèn nhát.
Rực rỡ không có tội. Tỏa sáng là một thiên tính tuyệt đẹp của con người. Danh tiếng, sự công nhận và thương hiệu đều là những phương tiện quý giá để ta kết nối và trao đi giá trị cho cộng đồng.
Nhưng bức tranh ấy là một lời nhắc nhở thiêng liêng để ta luôn giữ được sự tỉnh thức ở thời khắc huy hoàng nhất: Đừng bao giờ để sự rực rỡ bên ngoài vượt quá sự dung chứa của nội lực bên trong.
Thay vì mải mê tìm cách thổi cho ngọn lửa bùng cháy dữ dội để làm lóa mắt người qua đường, hãy dành phần lớn cuộc đời mình để biến bản thân thành một thanh gỗ lim đặc ruột. Một thanh gỗ được tôi luyện qua nắng mưa, chắc nịch từ thớ thịt, có thể bắt lửa chậm hơn, có thể không tạo ra những tiếng nổ giòn giã hay những cột khói cao ngất ngưởng — nhưng khi đã bén lửa, nó sẽ âm ỉ tỏa ra hơi ấm dịu dàng qua suốt những đêm đông lạnh giá nhất của cuộc đời.
Hôm nay, giữa muôn vàn những ồn ào và áp lực phải chứng tỏ bản thân ngoài kia, có lẽ mỗi chúng ta đều nên dừng lại một nhịp để tự hỏi chính mình:
Thứ đang khiến bạn cảm thấy tự hào và rực rỡ hôm nay — là một ngọn lửa rơm đang bùng cháy sắp tàn, hay là một đốm than hồng âm ỉ từ một khúc củi đặc ruột?
Mình viết đều ở đây — những chuyện nhỏ đọc xong không giải quyết được gì, chỉ là dừng lại và nhìn thêm một chút.
