Mình có thực sự đang chọn không?
Hôm qua có một chuyện nhỏ — ai đó nói một câu, tự nhiên mình thấy buồn. Không phải buồn kiểu to tát gì, chỉ là một cái nhói nhẹ trong lồng ngực, rồi câu chuyện cứ quay vòng trong đầu cả buổi tối.
“Tại sao họ lại nói vậy?” “Chắc họ có ý gì đó.” “Tại họ làm mình buồn.”
Một chuỗi nhân quả rất gọn gàng: A xảy ra, B là kết quả. Họ nói câu đó, mình buồn. Mình buồn là tại vì họ nói câu đó.
Nghe rất hợp lý. Cho đến khi mình nhớ ra một câu hỏi của một người tên Hume, cách đây hơn 200 năm.
Hume kể câu chuyện này: hai viên bi-a — một đỏ, một trắng. Viên đỏ lăn vào viên trắng, viên trắng lăn đi. Ai nhìn cũng nói: viên đỏ làm viên trắng lăn. Đó là nhân quả, rõ ràng mà.
Nhưng Hume nói: dừng lại. Bạn thực sự thấy cái “làm” đó không? Bạn thấy viên đỏ chạm viên trắng — đó là sự kiện thứ nhất. Bạn thấy viên trắng lăn — đó là sự kiện thứ hai. Cái bạn gọi là “lực truyền”, “nguyên nhân”, “mối quan hệ nhân quả” — bạn không hề thấy nó. Bạn chỉ thấy hai sự kiện xảy ra liên tiếp, và não bạn tự động vẽ một mũi tên nối chúng lại.
Ta chưa bao giờ thực sự thấy nhân quả. Ta chỉ thấy sự liên kết đều đặn, rồi quen với nó, rồi gọi đó là quy luật.
Mình đọc điều này lần đầu, thấy hơi sốc. Nhưng cũng thấy nó làm mình bối rối theo một cách rất thú vị.
Bối rối vì nếu nhân quả chỉ là thói quen của tâm trí, thì mỗi lần mình nói “tại vì…” — mình đang làm gì?
Mình đang kể một câu chuyện. Một câu chuyện rất thuyết phục, nhưng vẫn là câu chuyện.
Họ nói câu đó → mình buồn. Nghe như một sự thật hiển nhiên. Nhưng thử bóc tách ra: có thật sự câu nói đó chứa nỗi buồn bên trong nó, và nỗi buồn đó được truyền vào mình như một vật thể không? Hay là mình nghe câu nói, rồi tự mình — với lịch sử của mình, với tổn thương của mình, với cách mình diễn giải thế giới — mới tạo ra nỗi buồn đó?
Cái khó chịu ở đây là: nếu nhân quả là thật (theo kiểu A sinh ra B một cách khách quan), thì mình là nạn nhân của hoàn cảnh. Người khác làm điều gì đó, và mình bị ảnh hưởng. Đơn giản, rõ ràng, và mình không có lỗi.
Nhưng nếu nhân quả là thói quen tâm trí — nếu cái “tại vì” của mình chỉ là một câu chuyện não tự kể để giải thích sự liên tiếp — thì mình có một phần trách nhiệm trong nỗi buồn của chính mình. Và điều đó… khó chịu hơn nhiều.
Mình không phủ nhận rằng có những thứ thực sự tác động đến mình. Ai đó đánh vào tay mình, tay đau — đó là một loại nhân quả rất thật, không cần bàn cãi.
Nhưng những thứ tinh tế hơn — nỗi buồn, sự tổn thương, cảm giác bị phản bội — những thứ đó có thực sự đến từ bên ngoài không, hay phần lớn được tạo ra bên trong?
Có một câu hỏi mình hay tự hỏi mỗi khi thấy mình sắp nói “tại vì…”: nếu cùng một sự việc đó xảy ra với một người khác — liệu họ có cảm thấy giống mình không? Nếu câu trả lời là “không” — thì phần “tại vì” của mình đã bắt đầu lung lay.
Tôi không biết Hume có đúng hay không. Có thể nhân quả là thật, và tôi chỉ đang tự làm mình rối lên bằng triết học. Có thể nhân quả là thói quen tâm trí thật, nhưng thói quen đó đã ăn sâu đến mức không phân biệt được với sự thật nữa.
Nhưng tôi nghĩ điều làm tôi dừng lại là: mỗi lần tôi sắp đổ lỗi — cho một người, cho một hoàn cảnh, cho một câu nói — tôi dừng lại một giây, và tự hỏi:
“Mình có thực sự đang chọn cảm thấy thế này không? Hay mình chỉ đang lặp lại một thói quen cũ?”
Và tôi không có câu trả lời. Nhưng câu hỏi đó, tôi nghĩ, đã là một cái gì đó rồi.
