25 năm chạy trốn, 18 năm làm vua — hai kỹ năng khác nhau
Mùa hè năm 1784, một chàng trai 22 tuổi lội xuống chiếc thuyền nhỏ ở bờ biển Nam Bộ, nhìn lại phía sau lần cuối. Gia Định — vùng đất cha ông gây dựng hơn 200 năm — đã rơi hoàn toàn vào tay Tây Sơn. Trong túi chàng chỉ còn một mảnh vương ấn chạm khắc tinh xảo mà tổ tiên để lại, và một mối thù với người đã đốt cả dòng họ của mình.
Nguyễn Ánh không phải là kẻ thua cuộc bình thường. Chàng là người thua nhiều hơn hầu hết những ai từng cố gắng — thua liên tiếp hết lần này đến lần khác, có giai đoạn gần như trắng tay, trước khi kịp thắng một trận nào ra hồn. Nhưng điều kỳ lạ là: chính con người này, sau 25 năm chạy trốn, một khi lên ngôi, lại trở thành vị hoàng đế có năng lực quản trị chuyển tiếp xuất sắc nhất lịch sử phong kiến Việt Nam.
Câu chuyện của ông đặt ra một câu hỏi mà tôi nghĩ ai trong đời cũng sẽ phải đối mặt: liệu kỹ năng để sống sót và kỹ năng để xây dựng — có phải là một thứ?
Không đâu. Chúng là hai thứ hoàn toàn khác nhau. Và sự nhầm lẫn giữa chúng đã khiến không ít người xuất sắc ở giai đoạn này thất bại thảm hại ở giai đoạn kia.
Năm 1777, khi Nguyễn Ánh mới 15 tuổi, quân Tây Sơn ập vào thành Gia Định. Dòng họ Nguyễn gần như bị quét sạch. Chàng thiếu niên ôm tổng ấn chạy ra Phú Quốc, vào rừng sinh tồn, ăn củ mài uống nước suối, chờ những con tàu bạn tới đón.
Đó là khởi đầu của 25 năm mà bất kỳ ai bình thường cũng đã bỏ cuộc từ lâu. Cứ mỗi lần gây dựng được một lực lượng, chàng lại mất. Năm 1785, dẫn 5 vạn quân Xiêm về, bị Nguyễn Huệ đánh tan tại Rạch Gầm - Xoài Mút — một trong những trận thủy chiến thảm khốc nhất lịch sử. Ra đảo Thổ Chu, có tài liệu còn nói ông từng dạt đến tận vùng biển giáp Xiêm La, chạy hết nơi này sang nơi khác như một kẻ sống dai không thể bị giết.
Nhưng năm 1787, mọi thứ bắt đầu đổi khác. Nhân lúc nội bộ Tây Sơn lục đục, ông cử binh đánh chiếm lại Gia Định. Và lần này — khác với tất cả những lần trước — ông giữ được. Đó là bước ngoặt âm thầm nhưng quyết định: từ 1788 trở đi, Gia Định không còn mất về tay Tây Sơn thêm lần nào nữa. Nó trở thành nơi ông xây dựng lực lượng, tích lũy của cải, huấn luyện quân đội suốt hơn một thập kỷ, để rồi từ đó tiến ra Bắc năm 1802.
Các nhà sử học gọi đó là Nghị lực. Và đúng vậy — Nguyễn Ánh có nghị lực hiếm thấy. Nhưng nhìn gần hơn, tôi thấy đó không chỉ là sức chịu đựng. Đó là một bộ kỹ năng rất khác: kỹ năng sinh tồn.
Người giỏi sinh tồn có 3 đặc điểm: (1) họ có khả năng thu nhỏ tuyệt đối — chấp nhận mất tất cả, kể cả danh dự, để giữ được cái mạng nhỏ bé của mình; (2) họ không bao giờ đánh trận quyết định khi tỷ lệ chưa đứng về phía họ; (3) họ có niềm tin mãnh liệt rằng nếu còn sống, còn có cơ hội — ngay cả khi lý trí nói rằng không.
25 năm, Nguyễn Ánh là một bậc thầy sinh tồn. Nhưng chưa là một nhà lãnh đạo.
Rồi năm 1792, Quang Trung mất. Tây Sơn bắt đầu tan rã từ bên trong. Năm 1802, Nguyễn Ánh — lúc này đã 40 tuổi — tiến ra Bắc, đánh bại Tây Sơn, lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Gia Long.
Và bây giờ mới là phần đáng ngạc nhiên.
Người đàn ông từng chạy trốn khắp biển Đông suốt một phần tư thế kỷ, sau khi lên ngôi, không hề tỏ ra là một kẻ độc tài chỉ biết dùng vũ lực để củng cố quyền lực. Thay vào đó, ông thiết lập một mô hình quản trị được các sử gia đánh giá là một trong những nghệ thuật chuyển tiếp (transition management) tinh tế nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam.
Ông chia đất nước làm 3 vùng: Trung ương do triều đình Huế trực tiếp quản lý; Bắc Hà giao cho Tổng trấn Bắc Thành; Nam Bộ giao cho Tổng trấn Gia Định Thành. Không phải vì ông yếu — mà vì ông hiểu rằng một đất nước vừa trải qua 300 năm chia cắt không thể ép tập quyền ngay được. Phải trao quyền tự trị tạm thời, tận dụng uy tín quan lại địa phương, xoa dịu từ từ.
Ông đặt quốc hiệu Việt Nam năm 1804. Ban hành Bộ luật Gia Long năm 1815. Cử thủy quân ra Hoàng Sa cắm mốc chủ quyền. Ông xây dựng hệ thống đê điều, phục hồi tiền tệ, thiết lập địa bạ trên toàn quốc. Trong 18 năm, ông đã làm được những gì mà nhiều triều đại trước đó không làm được trong cả thế kỷ.
Một người — hai bộ kỹ năng hoàn toàn khác nhau.
Điều này khiến tôi nghĩ về ranh giới giữa “biết sống sót” và “biết xây dựng”.
Trong công việc và cuộc sống hiện đại, tôi thấy có rất nhiều người xuất sắc ở một trong hai — nhưng hiếm người xuất sắc ở cả hai. Có người giỏi chịu đựng khủng hoảng: họ có thể làm việc 18 tiếng một ngày trong 3 tháng liền, chấp nhận mọi áp lực từ sếp, không bao giờ bỏ cuộc. Nhưng khi được giao một team, một dự án dài hạn, họ lại không biết tổ chức, không biết ủy thác, không biết xây hệ thống. Họ chỉ biết “cày” — và cày không phải là quản trị.
Ngược lại, có người giỏi xây dựng: họ có tầm nhìn, có khả năng tổ chức, biết mô hình hóa và tối ưu. Nhưng khi gặp khủng hoảng thật sự — mất khách hàng lớn, bị đối thủ tấn công, thị trường thay đổi đột ngột — họ lại sụp đổ vì chưa bao giờ học cách sinh tồn.
Cách một người hành xử trong khủng hoảng không nói lên điều gì về cách họ sẽ hành xử khi yên bình. Và ngược lại.
Socrates nói: “Biết mình là khởi đầu của mọi khôn ngoan.” Nhưng có lẽ, biết mình ở giai đoạn nào còn quan trọng hơn. Nguyễn Ánh — dù không học triết học phương Tây — dường như đã hiểu điều này một cách bản năng. Ở giai đoạn 1 (sinh tồn), ông không cố tỏ ra là một nhà lãnh đạo vĩ đại. Ông chạy. Ở giai đoạn 2 (xây dựng), ông không cố tỏ ra là một chiến binh bất tử. Ông tổ chức.
Không phải ai cũng chuyển đổi được như vậy. Trên thực tế, phần lớn mọi người mắc kẹt ở kỹ năng mà họ giỏi — và cố áp dụng nó vào mọi tình huống. Người giỏi sinh tồn sẽ cứ “cày” mãi, ngay cả khi không còn khủng hoảng. Người giỏi xây dựng sẽ cứ “tổ chức” mãi, ngay cả khi đang chìm trong khủng hoảng cần hành động nhanh.
Ở điểm này, tôi nghĩ Gia Long dạy chúng ta một bài học khiêm nhường: sự xuất sắc trong quá khứ không đảm bảo sự xuất sắc trong tương lai — nếu bạn không nhận ra rằng trò chơi đã thay đổi.
Người đàn ông từng chạy trốn 25 năm đã làm nên điều vĩ đại, không phải vì ông tiếp tục chạy, mà vì ông biết dừng chạy đúng lúc và bắt đầu xây. Ông đã làm được điều mà rất ít người làm được: rời bỏ kỹ năng đã cứu mạng mình để học một kỹ năng hoàn toàn mới.
Hôm nay, hãy thử nhìn lại một tháng vừa qua của bạn. Bạn đang ở giai đoạn nào — sinh tồn hay xây dựng? Và quan trọng hơn: bạn có đang dùng đúng kỹ năng cho giai đoạn đó không?
Hay bạn vẫn đang dùng kỹ năng của kẻ chạy trốn — trong một thế giới không còn ai đuổi theo bạn nữa?
